Korrupsiya — jamiyat taraqqiyotiga, davlat boshqaruvining samaradorligiga va fuqarolarning qonunga bo’lgan ishonchiga jiddiy tahdid soluvchi illatlardan biridir. U davlat organlari faoliyatida qonuniylik va adolat tamoyillarining buzilishiga, fuqarolarning huquq va qonuniy manfaatlariga zarar yetkazilishiga hamda iqtisodiy rivojlanishga salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin.
Bugungi kunda korrupsiyaga qarshi kurashish davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Bu borada nafaqat korrupsiya holatlarini aniqlash va unga huquqiy baho berish, balki uning kelib chiqish sabab va shart-sharoitlarini bartaraf etish, profilaktik choralarni kuchaytirish ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Korrupsiyaga qarshi kurashishda eng muhim tamoyillardan biri — qonun oldida barcha fuqarolarning tengligi va jinoyat uchun jazoning muqarrarligidir. Lavozimi, ijtimoiy mavqyei yoki boshqa holatlaridan qat’i nazar, korrupsiyaviy qilmish sodir etgan har bir shaxs qonun doirasida javobgar bo’lishi lozim.
Ayniqsa, mansabdor shaxslarning o’z vakolatlaridan shaxsiy manfaat yo’lida foydalanishi, pora olishi yoki berishi, mansab vakolatlarini suiiste’mol qilishi kabi holatlar davlat va jamiyat manfaatlariga jiddiy zarar yetkazadi. Shu sababli bunday qilmishlarga nisbatan murosasiz munosabat shakllantirish, huquqbuzarlikning har qanday ko’rinishiga o’z vaqtida huquqiy baho berish zarur.
Korrupsiyaga qarshi samarali kurashish faqat jazo choralarini qo’llash bilan cheklanib qolmasligi kerak. Bunda davlat organlari faoliyatining ochiqligi va shaffofligini ta’minlash, byurokratik to’siqlarni kamaytirish, elektron xizmatlarni kengaytirish, mansabdor shaxslarning mas’uliyatini oshirish hamda aholining huquqiy ongini yuksaltirish muhimdir.
Shuningdek, korrupsiyaning oldini olishda yoshlarning huquqiy madaniyatini shakllantirish alohida ahamiyatga ega. Yosh avlodga halollik, adolat, qonunga hurmat va Vatan oldidagi mas’uliyat tuyg’ularini singdirish orqali korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish mumkin.
Korrupsiyaga qarshi kurashishda fuqarolik jamiyati institutlari, ommaviy axborot vositalari va jamoatchilikning ishtiroki ham muhimdir. Korrupsiya holatlari haqida xabar berish imkoniyatlarining mavjudligi, murojaat qiluvchilarning huquq va manfaatlarini himoya qilish mexanizmlarining samarali ishlashi korrupsiyaning latent holatlarini aniqlashga xizmat qiladi.
Korrupsiyaga qarshi kurashish — faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlarning emas, balki butun jamiyatning umumiy vazifasidir. Korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabat, qonun ustuvorligi, adolat va jazo muqarrarligi ta’minlangan jamiyatdagina fuqarolarning davlatga bo’lgan ishonchi mustahkamlanadi.
Korrupsiyaga qarshi kurashishda asosiy maqsad — ko’proq shaxsni jazolash emas, balki korrupsiya uchun imkoniyat qoldirmaydigan adolatli, shaffof va qonuniy muhitni shakllantirishdir.
Korrupsiyaga qarshi kurashishning eng muhim shartlaridan biri — qonun ustuvorligini ta’minlash va jinoyat sodir etgan shaxsga nisbatan jazoning muqarrarligini ta’minlashdir. Jinoyat sodir etgan shaxsning mansabi, mavqyei, tanish-bilishlari yoki boshqa holatlaridan qat’i nazar, uning qilmishiga qonun asosida huquqiy baho berilishi adolatning muhim talabidir.
Jazoning muqarrarligi jamiyatda profilaktik ahamiyatga ham ega. Ya’ni har bir shaxs o’zining noqonuniy harakati albatta huquqiy oqibatlarga olib kelishini anglab yetsa, korrupsiyaviy qilmishlarni sodir etishga bo’lgan moyillik kamayadi. Shu ma’noda jazoning muqarrarligi korrupsiyaga qarshi kurashishning samarali vositalaridan biri hisoblanadi.
Biroq korrupsiyaga qarshi kurashishni faqat jazo choralari bilan bog’lash to’g’ri emas. Korrupsiyaning oldini olish, uning sabab va shart-sharoitlarini bartaraf etish, davlat xizmatlarini raqamlashtirish, ortiqcha ma’muriy to’siqlarni kamaytirish, qaror qabul qilish jarayonlarining shaffofligini ta’minlash ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Ayniqsa, davlat xizmatchilarining huquqiy va kasbiy madaniyatini oshirish, ularning xizmat vazifalarini vijdonan bajarishini ta’minlash, manfaatlar to’qnashuviga yo’l qo’ymaslik hamda korrupsiyaviy xavflarni oldindan aniqlash muhim vazifalardan hisoblanadi.
Korrupsiyaga qarshi kurashishda jamoatchilik nazoratining o’rni ham beqiyos. Fuqarolar korrupsiya holatlariga befarq bo’lmasligi, qonunbuzilishlarga ko’z yummasligi va mavjud huquqiy mexanizmlardan foydalanishi lozim. Zero, korrupsiyaga qarshi murosasiz munosabat avvalo har bir insonning shaxsiy pozisiyasidan boshlanadi.
Huquqni muhofaza qiluvchi va sud organlari zimmasiga esa korrupsiya bilan bog’liq jinoyatlarni o’z vaqtida aniqlash, ularni har tomonlama va xolisona tergov qilish hamda sudda qonuniy va adolatli hal etish vazifasi yuklatiladi. Bunda inson huquqlari va qonuniy manfaatlariga rioya etish, aybsizlik prezumpsiyasi va qonun talablariga qat’iy amal qilish ustuvor bo’lishi shart.
Korrupsiyaga qarshi kurashishda erishilgan har bir natija jamiyatda qonunga hurmat va adolatga ishonchni mustahkamlaydi. Aksincha, korrupsiya holatlariga befarqlik va murosasozlik uning ildiz otishiga sabab bo’lishi mumkin.
Surxondaryo viloyat sudi jinoyat ishlari bo’yicha sudlov hay’ati sudyasi S.B.Bo’tayev
