OILAVIY-MAISHIY ZO‘RAVONLIKKA QARSHI KURASHISH: HUQUQIY MЕXANIZMLAR VA AMALIYOT MASALALARI

Oilaviy-maishiy zo‘ravonlik zamonaviy jamiyatda inson huquq va erkinliklariga jiddiy tahdid soluvchi omillardan biri hisoblanadi. Ushbu turdagi huquqbuzarliklar ko‘pincha yashirin shaklda sodir etilishi, jabrlanuvchilarning o‘z vaqtida murojaat qilmasligi sababli aniqlanishi murakkablashadi. Shu bois mazkur masalaga kompleks yondashuv zarur.
Huquqiy asoslar va normativ tartibga solish
O‘zbekiston Respublikasida oilaviy zo‘ravonlikka qarshi kurashish bo‘yicha mustahkam huquqiy baza yaratilgan. Jumladan, “Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun bilan bir qatorda, Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks hamda Jinoyat kodeksida tegishli normalar belgilangan.
Amaldagi qonunchilikka muvofiq:
zo‘ravonlik sodir etgan shaxslarga nisbatan himoya orderi berilishi mumkin;
ma’muriy huquqbuzarlik sodir etilganda jarima yoki ma’muriy qamoq qo‘llaniladi;
og‘ir holatlarda jinoiy javobgarlik belgilanadi.
Himoya orderi instituti
Himoya orderi – jabrlanuvchini zo‘ravonlikdan himoya qilishga qaratilgan muhim huquqiy vosita hisoblanadi. U orqali zo‘ravon shaxsga nisbatan:
jabrlanuvchiga yaqinlashmaslik;
aloqa qilmaslik;
yashash joyini tark etish kabi majburiyatlar yuklatiladi.
Mazkur institut zo‘ravonlikning takror sodir etilishining oldini olishda samarali mexanizm sifatida xizmat qiladi.
Sud-amaliyotida uchraydigan muammolar
Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, oilaviy zo‘ravonlik ishlarini ko‘rib chiqishda bir qator muammolar mavjud:
jabrlanuvchilarning shikoyatdan voz kechishi;
dalillarni to‘plashdagi qiyinchiliklar;
guvohlarning yetishmasligi;
zo‘ravonlikni “oilaviy masala” sifatida noto‘g‘ri talqin qilish.
Bu holatlar ko‘plab huquqbuzarliklarning jazosiz qolishiga olib kelishi mumkin.
Profilaktika va ijtimoiy yondashuv
Oilaviy zo‘ravonlikka qarshi kurashishda faqat jazolash choralarini qo‘llash yetarli emas. Profilaktika ishlari muhim ahamiyat kasb etadi:
aholiga huquqiy tushuntirish ishlarini kuchaytirish;
oilaviy maslahat markazlari faoliyatini kengaytirish;
erkaklar va ayollar o‘rtasida tenglik tamoyillarini targ‘ib qilish;
maktab va oliy ta’lim muassasalarida ma’naviy-ma’rifiy ishlarni kuchaytirish.
Xalqaro tajriba
Ko‘plab rivojlangan davlatlarda oilaviy zo‘ravonlikka qarshi kurashishda maxsus dasturlar joriy etilgan. Ularda:
zo‘ravon shaxslar uchun majburiy psixologik reabilitatsiya;
jabrlanuvchilar uchun bepul huquqiy yordam;
maxsus boshpanalar tashkil etish amaliyoti keng qo‘llaniladi.
Mazkur tajribalarni milliy amaliyotga tatbiq etish ijobiy natijalar berishi mumkin.
Xulosa
Oilaviy-maishiy zo‘ravonlik – bu shunchaki oilaviy muammo emas, balki jamiyat xavfsizligiga tahdid soluvchi ijtimoiy-huquqiy muammodir. Uni bartaraf etish uchun davlat organlari, fuqarolik jamiyati institutlari va har bir fuqaroning hamkorligi zarur.
Zo‘ravonlikka nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish, jabrlanuvchilarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash va qonunchilikni izchil takomillashtirish orqali ushbu illatning oldini olish mumkin.

Jinoyat ishlari bo‘yicha Denov
tuman sudi tergov sudyasi
F.Nazarov