KIBЕRXAVFSIZLIK JINOYATLARI: ZAMONAVIY TAHDIDLAR VA ULARGA QARSHI KURASHISH MASALALARI

Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi jamiyat hayotining barcha sohalariga chuqur kirib bordi. Shu bilan birga, raqamli makonda sodir etilayotgan huquqbuzarliklar soni ortib borayotgani kiberxavfsizlik masalasini dolzarb muammolardan biriga aylantirmoqda. Kiberjinoyatlar nafaqat alohida shaxslar, balki davlat va jamiyat xavfsizligiga ham jiddiy tahdid tug‘diradi. Kiberxavfsizlik jinoyatlari deganda axborot tizimlari, kompyuter tarmoqlari va ma’lumotlar bazalariga noqonuniy kirish, ularni o‘zgartirish, yo‘q qilish yoki ulardan noqonuniy foydalanish orqali sodir etiladigan jinoyatlar tushuniladi. Bunday jinoyatlar qatoriga xakerlik, phishing (soxta havolalar orqali ma’lumotlarni qo‘lga kiritish), zararli dasturlar tarqatish, shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash hamda moliyaviy firibgarliklar kiradi. Amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, kiberjinoyatlar ko‘pincha yuqori darajada tashkil etilgan guruhlar tomonidan sodir etilib, ular zamonaviy texnologiyalardan mohirona foydalanadi. Bu esa huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatini yanada murakkablashtiradi. Ayniqsa, jinoyatlarning transmilliy xususiyat kasb etishi ularni fosh etish va oldini olish jarayonida xalqaro hamkorlikni talab qiladi. O‘zbekiston Respublikasida ham kiberxavfsizlikni ta’minlashga alohida e’tibor qaratilmoqda. Amaldagi qonunchilikka muvofiq, kompyuter axborotidan noqonuniy foydalanish, axborot tizimlariga zarar yetkazish va shaxsiy ma’lumotlarni noqonuniy yig‘ish kabi harakatlar uchun jinoiy javobgarlik belgilangan. Shu bilan birga, tegishli davlat organlari tomonidan profilaktik chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Kiberjinoyatlarning oldini olishda fuqarolarning huquqiy savodxonligi muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir foydalanuvchi internetdan foydalanishda ehtiyot choralariga amal qilishi, shubhali havolalarga kirmasligi, shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilishi lozim. Korxona va tashkilotlar esa axborot xavfsizligi tizimlarini mustahkamlash, zamonaviy himoya vositalaridan foydalanish orqali kiberxavflarni kamaytirishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, kiberxavfsizlik jinoyatlari zamonaviy jamiyatning eng dolzarb muammolaridan biri bo‘lib, ularga qarshi samarali kurashish uchun huquqiy, texnik va tashkiliy choralarni kompleks tarzda qo‘llash zarur. Faqatgina davlat organlari emas, balki har bir fuqaroning hushyorligi va mas’uliyati ham bu borada muhim rol o‘ynaydi. Bugungi kunda kiberjinoyatchilikning tobora murakkablashib borayotgani ushbu sohani nafaqat texnik, balki huquqiy jihatdan ham takomillashtirishni talab etmoqda. Shu nuqtayi nazardan, kiberxavfsizlikni ta’minlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida kompyuter axboroti bilan bog‘liq jinoyatlar uchun alohida normalar nazarda tutilgan. Jumladan, kompyuter axborotiga noqonuniy kirish, uni o‘zgartirish yoki yo‘q qilish, shuningdek, kompyuter tizimlari faoliyatiga noqonuniy aralashish kabi harakatlar jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi. Ushbu turdagi jinoyatlar, ayniqsa, moliyaviy zarar yetkazish, davlat sirlarini oshkor etish yoki fuqarolarning shaxsiy hayotiga tajovuz qilish bilan bog‘liq bo‘lsa, og‘irlashtiruvchi holat sifatida baholanadi. Sud amaliyotida kiberjinoyatlar bo‘yicha ishlarni ko‘rib chiqishda bir qator murakkabliklar kuzatiladi. Avvalo, jinoyatni sodir etgan shaxsni aniqlash ko‘pincha qiyin bo‘ladi, chunki jinoyatchilar o‘z shaxsini yashirish uchun turli texnik vositalardan foydalanadi. Masalan, anonim tarmoqlar, VPN xizmatlari yoki soxta IP manzillar orqali faoliyat yuritish keng tarqalgan usullardan biridir. Bundan tashqari, dalillarni to‘plash va ularni sudda isbotlash jarayoni ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Elektron dalillarni to‘g‘ri rasmiylashtirish, ularning haqiqiyligini ta’minlash va saqlash tartibiga rioya etish muhim ahamiyat kasb etadi. Aks holda, sud tomonidan bunday dalillar ishonchsiz deb topilishi mumkin. Amaliyotda uchrayotgan yana bir muhim masala — bu fuqarolarning o‘zlari tomonidan sodir etilayotgan bexosdan huquqbuzarliklardir. Masalan, litsenziyasiz dasturiy ta’minotdan foydalanish, boshqalarning akkauntlariga ruxsatsiz kirish yoki zararli dasturlarni bilmagan holda tarqatish ham muayyan hollarda javobgarlikka olib kelishi mumkin. 

Jinoyat ishlari bo‘yicha Denov tuman sudining raisi S.B.Bo‘tayev